„Zrozumiałe, że zostajemy na miejscu”. Działacze chalucowi wobec perspektywy ucieczki z okupowanej Polski - Ferenc, Maria (Zagłada Żydów. Studia i Materiały, 2023)
Publikowany tu wybór listów i depesz wysyłanych przez członków żydowskiego podziemia do ich towarzyszy i sojuszników poza okupowaną Polską daje wgląd w historię żydowskiego podziemia we wciąż domagającym się głębszych badań okresie po powstaniu w getcie warszawskim, między czerwcem 1943 r. i marcem 1944 r. Listy i depesze wysyłane były zarówno z ramienia zrzeszającego działalność rożnych organizacji Żydowskiego Komitetu Narodowego (ŻKN), jak i do działaczy poszczególnych ruchów politycznych (Poalej Syjon Lewica, Dror i inne). Korespondencja ta przechowywana jest obecnie w różnych kolekcjach archiwalnych w Izraelu (Kibuc Bojowników Gett), USA (Muzeum Holokaustu w Waszyngtonie), Wielkiej Brytanii (Studium Polski Podziemnej). Wątkiem, który łączy publikowane tu dokumenty, jest kwestia poszukiwania ratunku dla Żydów, którzy przetrwali drugą fazę Zagłady. Ucieczki z okupowanej Polski przez Słowację i Węgry i dalej do Mandatu Palestyny, o których piszę w drugiej części wstępu, traktuję jako jedną z dróg ratunku – z wielu powodów dostępną jedynie nielicznym.