„Psychoterapia Ocalałych z Holokaustu w Polsce po 30 latach” - Prot-Klinger, Katarzyna; Szwajca, Krzysztof (Zagłada Żydów. Studia i Materiały, 2024)
W artykule Autorzy podsumowują zmiany, jakie zachodziły podczas ich 30-letniego doświadczenia psychoterapii ocalałych z Holokaustu. Program zainicjowany przez profesor Marię Orwid jest jedynym programem psychoterapeutycznym adresowanym do tej grupy w Polsce. W artykule opisano, jak badania dotyczące udziału Polaków w Zagładzie wpłynęły na świat wewnętrzny uczestników terapii grupowej. Autorzy stawiają hipotezę, że ocalali przez lata żyli w rzeczywistości zdysocjowanej – z jednej strony ich osobistym doświadczeniem był wojenny lęk przed Polakami, z drugiej − Polakom zawdzięczali przeżycie. Te dwie rzeczywistości pozostawały w oddzieleniu. Tak jak osoba po traumatycznym wydarzeniu może mieć poczucie dwóch rzeczywistości – jednej, w której doświadczyła urazu, i drugiej, w której to zdarzenie nie miało miejsca, tak ocalali nie łączyli tych doświadczeń. Przedmiotem opisu jest specyficzna grupa – tych, którzy po wojnie pozostali w Polsce, co zwykle nie było ich samodzielną decyzją, ale też nie wyjechali w kolejnych falach migracyjnych, włącznie z ostatnią, po 1968 r. Musieli odszczepiać wiedzę dotyczącą Polaków-prześladowców, żeby móc żyć, zakładać rodziny i czuć się bezpiecznie. I nagle ta rzeczywistość, której nie dotykali w swoich wspomnieniach, stała się przedmiotem debaty publicznej. Zdaniem autorów, zewnętrzne uznanie dla tej części ich doświadczenia pełniło rolę leczniczą, umożliwiło mówienie o, do tej pory, nieobecnych wspomnieniach.Podejście prowadzących terapię ocalałych zmieniało się w miarę trwania programu. W tym czasie ukazało się na całym świecie dużo prac dotyczących konsekwencji wydarzenia urazowego i psychoterapii traumy. W obszarze psychoanalizy dokonał się odwrót od myślenia w kategoriach wyparcia jako głównego mechanizmu obronnego, a na znaczeniu zyskały zapomniane teorie Ferencziego dotyczące dysocjacji. Zmiana akcentu z wyparcia na dysocjację prowadzi do zaakceptowaniu przez Autorów zmiennego i wielopoziomowego dostępu do doświadczenia, co dotyczy także omawianych w czasie psychoterapii doświadczeń ocalałych.