Wąskie widzenie winy: Granice kolaboracji w świadomości świadków w procesach sierpniowych - Duch-Dyngosz, Marta; Waligórska, Magdalena (Zagłada Żydów. Studia i Materiały, 2023)
Opierając się na aktach sądowych powojennych procesów nazistowskich kolaborantów oskarżonych m.in. o zbrodnie przeciwko Żydom, niniejszy artykuł bada zeznania żydowskich i nieżydowskich świadków oraz próbuje odpowiedzieć na pytania: po pierwsze, w jaki sposób przedstawiciele powojennych lokalnych społeczności konstruowali definicję „kolaboracji” jako zespołu praktyk moralnie nieakceptowanych, zasługujących na rozliczenie, stygmatyzujących sprawców jako nienależących do wspólnoty na tle innych zróżnicowanych form współpracy z niemieckim okupantem, które pośrednio wskazywano jako moralnie neutralne, społecznie nieszkodliwe i niezasługujące na penalizację; po drugie, jakie formy uwikłania w okupacyjną przemoc wobec Żydów ujawniał sam proces negocjowania takiej, a nie innej definicji kolaboracji. Nasze mikrostudium koncentruje się na pięciu procesach osób oskarżonych o kolaborację w dwóch byłych sztetlach Lubelszczyzny, do Zagłady zamieszkiwanych licznie przez ludność żydowską: w Biłgoraju i Izbicy. Stosujemy analizę akt procesowych, tzw. sierpniówek, w kontekście innych źródeł zastanych i wywołanych, w tym ksiąg pamięci, wspomnień, wywiadów historii mówionej oraz indywidualnych wywiadów z członkami lokalnych społeczności, ocalałymi z Holokaustu i ich potomkami, by uchwycić definicje kolaboracji i ich konsekwencje dla lokalnej pamięci o Zagładzie.